Het arbeidsongeschiktheidsstelsel staat onder zware druk. Dat is de harde conclusie van het Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) naar de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA), dat in december 2025 aan de Tweede Kamer is aangeboden. Zonder ingrijpen loopt het stelsel vast, niet alleen uitvoerend, maar ook financieel en maatschappelijk.
Een stelsel op het breekpunt
De problemen stapelen zich op. De WIA-instroom is sterk gestegen naar meer dan 60.000 nieuwe instromers per jaar, bijna een verdubbeling ten opzichte van 2006. Tegelijkertijd kampt het UWV met grote uitvoeringsachterstanden en een structureel tekort aan verzekeringsartsen. Wachttijden voor beoordelingen kunnen zonder maatregelen oplopen tot drie jaar. Meer dan 600.000 mensen ontvangen inmiddels een WIA-uitkering, waarvan ruim 40 procent vanwege psychische aandoeningen.
Het IBO is duidelijk, doormodderen is geen optie meer.
Drie scenario’s
Het rapport schetst drie scenario’s voor de toekomst van de WIA.
Scenario 1 richt zich op stabilisatie van het huidige stelsel. Door vereenvoudiging van beoordelingen, minder herbeoordelingen en taakdifferentiatie bij sociaal-medische beoordelingen kan de uitvoering tijdelijk worden ontlast. De IVA blijft bestaan. Dit scenario lost de structurele problemen niet op, maar is wel noodzakelijk om verdere ontwrichting op korte termijn te voorkomen.
Scenario 2 gaat een stap verder. De IVA verdwijnt voor nieuwe instroom. Er komt een maximale re-integratie-uitkering van drie jaar met een werkplicht. Lukt werken niet of niet meer, dan volgt geen structurele uitkering meer vanuit de WIA. Dit scenario raakt direct aan bestaanszekerheid en solidariteit en wordt door het IBO zelf als ongewenst beschouwd, maar wel als reëel eindpunt als het stelsel anders onuitvoerbaar wordt.
Scenario 3 betekent een fundamentele stelselwijziging. De huidige loonafhankelijke uitkeringen verdwijnen en maken plaats voor een uniform vangnet, gekoppeld aan het wettelijk minimumloon. Het uitkeringsniveau ligt indicatief tussen 70 en 100 procent van het minimumloon. Medische en juridische fijnmazigheid verdwijnen grotendeels, net als de IVA en duurzaamheidsbeoordelingen. Dit scenario betekent een duidelijke verschuiving van verzekeren naar voorziening en van inkomensbescherming naar een basisinkomen.
Waarom nú kiezen noodzakelijk is
Het IBO presenteert scenario 3 niet als voorkeursoptie, maar laat impliciet zien wat er gebeurt als politieke keuzes worden uitgesteld. Wie scenario 3 onwenselijk vindt, moet nú investeren in scenario 1 en gerichte doorontwikkeling, met meer aandacht voor preventie, begeleiding en uitvoerbaarheid.
Voor casemanagers, werkgevers en adviseurs betekent dit dat het speelveld de komende jaren ingrijpend gaat veranderen. De nadruk komt nog sterker te liggen op preventie, duurzame inzetbaarheid en effectieve re-integratie. Wie aan de voorkant het verschil maakt, helpt voorkomen dat aan de achterkant harde keuzes nodig worden.
De boodschap van het IBO is helder, niet kiezen is ook een keuze, en die keuze leidt uiteindelijk tot het meest ingrijpende scenario.